กล่าวได้ว่าความเสื่อมโทรมทางเศรษฐกิจและสังคมเป็นบ่อเกิดของปัญหาสิ่งแวดล้อมที่มีความสำคัญอย่างยิ่งยวด สิ่งแวดล้อมจะดีได้ก็ต่อเมื่อประชาชนอยู่ดีกินดี หากเศรษฐกิจและสังคมย่ำแย่ การทำให้สิ่งแวดล้อมดีแต่เพียงอย่างเดียวก็คงไม่มีทางสำเร็จได้

ในปี 2543 ธนาคารโลก ได้ร่วมกับ กรมควบคุมมลพิษ ดำเนินโครงการนำร่องในการแก้ไขปัญหาความยากจนและ ปรับปรุงสิ่งแวดล้อมของชุมชน โดยให้การสนับสนุนเงินจำนวน 9.75 ล้านบาท เพื่อดำเนินโครงการ โดยหวังว่าแนวคิดในการพัฒนาชุมชนและสังคมให้มีพื้นฐานเศรษฐกิจที่ดี จะนำไปสู่การปรับปรุง สิ่งแวดล้อมของชุมชน พร้อมกับได้ คัดเลือกชุมชนนำร่องจาก 4 พื้นที่ ได้แก่ เทศบาลนครพิษณุโลก เทศบาลนครสงขลา เทศบาลนครนครราชสีมา และจังหวัดนนทบุรี พื้นที่ละ 3 ชุมชน มี โครงการรวมทั้งสิ้น 31 โครงการ เป็นโครงการของเทศบาลนครพิษณุโลก 9 โครงการ เทศบาลนครสงขลา 6 โครงการ เทศบาลนครนครราชสีมา 9 โครงการ จังหวัดนนทบุรี ในเขตเทศบาลนครนนทบุรี 2 โครงการ เทศบาลนครปากเกร็ด 2 โครงการ และองค์การบริหารส่วนตำบลคลองขวาง 3 โครงการ โดยลักษณะโครงการครอบคลุมงานในด้านสิ่งแวดล้อม สุขาภิบาลและประปา การพัฒนาอาชีพ การศึกษา และการบริการชุมชน

การดำเนินโครงการปรับปรุงสิ่งแวดล้อมชุมชนนี้ เป็นการดำเนินงานที่แตกต่างจากโครงการพัฒนาอื่นๆ ของรัฐโดยสิ้นเชิง ทั้งนี้ชุมชนจะเป็นผู้กำหนดโครงการด้วยตนเอง ตามสถานภาพปัญหาสิ่งแวดล้อม และปัญหาต่างๆ ของชุมชน โดยอิงอยู่บนพื้นฐานของสภาพเศรษฐกิจและสังคมในชุมชนเป็นหลัก ส่วนการบริหารโครงการนั้น ชุมชนจะร่วมกันดำเนินงานโดยมีผู้นำชุมชนเป็นแกนหลัก และมีหน่วยงานภาครัฐทั้งจากเทศบาลและ กรมควบคุมมลพิษ เป็นพี่เลี้ยงในการบริหารงานโครงการ

โครงการที่เกิดขึ้นหลายโครงการ นอกจากจะช่วยแก้ไขปัญหาและตอบสนองความต้องการให้แก่ชุมชนแล้ว ยังส่งผลให้ชุมชนและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นได้ประสานความร่วมมือกันในการดำเนินโครงการจนสัมฤทธิ์ผล และชุมชนยังได้เรียนรู้กระบวนการและวิธีการทำงานในระบบราชการ และร่วมกันขจัดปัญหาเพื่อให้โครงการบรรลุเป้าหมาย อีกทั้งยังเกิดผลตอบแทนในรูปรายได้ เช่น โครงการผักปลอดสารพิษ ชุมชนวัดพันปี (พิษณุโลก) ชุมชนบ้านบุมะค่า และชุมชนทุ่งสว่าง-ศาลาลอย (นครราชสีมา) โครงการร้านค้าชุมชน ชุมชนสระสองพี่น้อง (พิษณุโลก) โครงการตัดเย็บเสื้อผ้า ชุมชนศาลาเหลือง (สงขลา) และโครงการผลิตดอกไม้จันทน์ ชุมชนหลังวัดสามัคคี (นครราชสีมา) ฯลฯ และรายได้ส่วนหนึ่งยังได้แบ่งให้กับชุมชนเพื่อใช้ในการพัฒนาและปรับปรุงสิ่งแวดล้อมภายในชุมชน เช่น โครงการธนาคารขยะ ของชุมชนวัดพันปี (พิษณุโลก) นำเงินจากรายได้ส่วนหนึ่งมาใช้พัฒนาชุมชนและโรงเรียน เช่น จัดซื้ออุปกรณ์กีฬา ให้ทุนการศึกษาแก่เด็กภายในชุมชน โครงการร้านค้าชุมชน ของชุมชนสระสองพี่น้อง (พิษณุโลก) จัดสรรเงินส่วนหนึ่งมาซื้อถังขยะรองรับขยะที่แยกแล้วของชุมชน เป็นต้น

หากพิจารณาจากหลายๆ โครงการที่เกิดขึ้นอาจไม่สื่อให้เห็นเท่าไรนักว่ามีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับการจัดการสิ่งแวดล้อมชุมชนอย่างไร แต่เมื่อพิจารณาดูผลสำเร็จของโครงการที่เกิดขึ้นแล้ว ก็จะพบว่าล้วนแล้วแต่เกี่ยวเนื่องไปถึงการจัดการสิ่งแวดล้อมทั้งสิ้น จากการสร้างรายได้ การให้ความรู้ และที่สำคัญที่สุดคือเกิดการพบปะสังสรรค์กันของคนภายในชุมชน ทำให้เกิดการสร้างสรรงานและปรับปรุงคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ของคนในชุมชน ส่งผลถึงสภาพแวดล้อมและสังคมที่ดีขึ้น ตัวอย่างเช่น โครงการลานธรรมะชุมชนพันปี จ.พิษณุโลก ได้ทำให้เกิดการรวมตัวของคนในวัยต่างๆ ทั้งผู้สูงอายุและเด็ก และกลายเป็นกิจกรรมในด้านการรักษาความสะอาด และปรับปรุงสภาพสิ่งแวดล้อมของชุมชนที่มีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้ยังเกิดนวัตกรรม และความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ของชุมชนที่มีต่อสิ่งแวดล้อม เช่น โครงการผลิตดอกไม้จันทน์ ของชุมชนหลังวัดสามัคคี (นครราชสีมา) ได้นำของเหลือใช้มารีไซเคิล เช่น กระดาษเหลือใช้มาเป็นวัตถุดิบในการผลิตดอกไม้จันทน์ โครงการร้านค้าชุมชน ชุมชนสระสองพี่น้อง (พิษณุโลก) นำกล่องของ เศษกระดาษ หรือขวดเหลือใช้ส่งให้กับสมาชิกเพื่อใช้ประดิษฐ์เป็นของใช้ต่างๆ เช่น ตะกร้า แจกัน เป็นต้น

จากการดำเนินโครงการปรับปรุงสิ่งแวดล้อมชุมชนข้างต้น จะเห็นได้ว่าการจะพัฒนาปรับปรุงสิ่งแวดล้อมของชุมชนให้ประสบผลสำเร็จได้นั้น เป็นเรื่องที่ทำได้ยากหากมีการดำเนินการด้านสิ่งแวดล้อมแต่เพียงอย่างเดียว แต่ถ้าดำเนินการควบคู่ไปกับการพัฒนาเศรษฐกิจของชุมชนเพื่อให้คนในชุมชนสามารถใช้ชีวิตอยู่ได้โดยไม่เดือดร้อน สามารถเลี้ยงตัวเองและครอบครัวได้แล้ว คนในชุมชนก็จะให้ความสำคัญกับปัญหาต่างๆ รอบตัวมากขึ้น ทั้งที่เป็นปัญหาสังคม และสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในชุมชน

นางเปรมฤดี ชามพูนท นายกเทศมนตรีนครพิษณุโลก กล่าวถึงโครงการไว้ว่า "โครงการนี้ก่อให้เกิดประโยชน์ต่อชุมชนเป็นอย่างยิ่ง เนื่องจากเป็นโครงการที่ช่วยแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมชุมชน และเป็นโครงการที่ก่อให้เกิดประโยชน์ในการแก้ไขปัญหาต่อการพัฒนา เพื่อนำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน ซึ่งผลของการดำเนินกิจกรรมต่างๆ สามารถลงไปสู่ประชาชนโดยตรง ในการดำเนินงานได้เน้นการมีส่วนร่วมของประชาชนเป็นหลัก ตั้งแต่ร่วมคิด ร่วมทำ ร่วมเป็นเจ้าของ และช่วยให้ประชาชนสามารถเผชิญปัญหาและแก้ไขปัญหาต่างๆ ด้วยตนเอง และยังช่วยในการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนอย่างแท้จริง เพราะเป็นโครงการที่ชุมชนมีส่วนร่วมในการดำเนินงานทุกขั้นตอน ทำให้ความเป็นอยู่ และคุณภาพชีวิตของประชาชนในชุมชนดีขึ้น"

นอกจากนี้ผู้นำชุมชนที่ได้ร่วมโครงการต่างให้ความเห็นเป็นหนึ่งเดียวกันว่า "โครงการปรับปรุงสิ่งแวดล้อมชุมชนนี้ให้ผลประโยชน์กับประชาชนในชุมชนโดยตรง และเป็นโครงการที่เห็นผลเป็นรูปธรรมชัดเจนทำให้สภาพความเป็นอยู่ของชุมชนดีขึ้น ประชาชนรู้จักวิธีการทำงานร่วมกับรัฐ และเห็นคุณประโยชน์ของการสร้างงาน สร้างรายได้ เพื่อพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อมภายในชุมชน"

Dated : 24 December 2002

Source: 1. Planning Analysis and Evaluation Division, Pollution Control Department 2. Achievements of environmental management in community Report, Pollution Control Department, 2544 More Information: Publications:- Success Stories about Pollution Management