ขยะมักถูกมองไปในแง่ลบเสมอว่าเป็นของที่เน่าเสีย สิ่งของที่เหลือใช้หรือสิ่งของที่หมดความจำเป็นแล้ว ซึ่งหากใครถูกเปรียบเปรยว่าเป็นขยะแล้วคงจะเสียความรู้สึกอย่างแน่ๆ แต่มนุษย์ก็เป็นผู้ก่อให้เกิดและเป็นตัวแปรสำคัญ ที่จะทำให้ปริมาณขยะมากหรือน้อย เพิ่มขึ้นหรือลดลงก็ได้ ทั้งนี้เพราะขยะที่มีศักยภาพในการนำกลับมาใช้ใหม่ในเชิงพาณิชย์ มีมากถึงร้อยละ 40 จากการดำเนินงานที่ผ่านมาพบว่า ภาครัฐบาล องค์กรท้องถิ่น ชุมชน หน่วยงานเอกชนต่างๆ ได้ร่วมมือกันนำขยะกลับมาใช้ใหม่อย่างต่อเนื่อง จนประสบผลสำเร็จสามารถลดปริมาณขยะมูลฝอยในเทศบาลต่างๆ ดังนี้

เทศบาลนครพิษณุโลก
เทศบาลนครพิษณุโลกประสบกับปัญหาปริมาณขยะที่เพิ่มขึ้นทุกวัน จะเห็นได้จากปี 2536-2540 ปริมาณขยะเพิ่มขึ้นจาก 49 ตัน/วัน เป็น 142 ตัน/วัน การที่ปริมาณขยะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ส่งผลให้ต้องจัดหาสถานที่ฝังกลบแห่งใหม่ เนื่องจากสถานที่ฝังกลบเดิมค่อนข้างเล็กใช้ไม่กี่ปีก็เต็ม เทศบาลเองก็ตระหนักดีในปัญหานี้ จึงได้หันมาใช้แนวทางในการลดและใช้ประโยชน์ขยะมูลฝอย โดยขอความสนับสนุนงบประมาณและผู้เชี่ยวชาญ จาก GTZ สหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนีมาช่วยเหลือในการจัดการขยะมูลฝอย จากการศึกษาวิเคราะห์องค์ประกอบขยะมูลฝอยในเขตเทศบาลนครพิษณุโลก พบว่า ขยะที่สามารถขายได้มีปริมาณถึงร้อยละ 40 ขยะย่อยสลายได้อีกร้อยละ 40 และอื่นๆ อีกร้อยละ 20 ดังนั้น หากนำเอาขยะมาใช้ประโยชน์ได้มากเท่าไร ปริมาณขยะที่จะต้องกำจัดจริงก็จะลดปริมาณลงเท่านั้น ดังนั้นจะทำอย่างไรถึงจะลดขยะได้ ซึ่งท่านนายกเทศมนตรีนครพิษณุโลก (นางเปรมฤดี ชามพูนท) ได้ให้ความกระจ่างว่า เทศบาลใช้วิธีการง่าย ๆ ว่าของไหนขายได้ให้ครัวเรือนเก็บขายก่อนอย่าทิ้ง โดยมีบริษัท วงษ์พาณิชย์ จำกัด เป็นบริษัทรับซื้อขยะรีไซเคิลทุกชนิด ต่อมาก็เริ่มขยายไปที่ ขยะย่อยสลายได้ โดยนำเอามาทำปุ๋ยใช้ประโยชน์ในครัวเรือน และเทศบาลได้จัดให้มีการรณรงค์ประชาสัมพันธ์ การเคาะประตูตามบ้าน การจัดตั้งธนาคารขยะในโรงเรียนและชุมชน รวมทั้งการฝึกอบรมอาสาสมัครรักษ์สิ่งแวดล้อมระดับโรงเรียนและระดับชุมชนด้วย

ซึ่งผลการดำเนินงานที่ผ่านมาทั้งหมดพบว่า ในปี 2543 ปริมาณขยะมูลฝอยลดลงเหลือเพียง 72 ตัน/วัน หรือลดลงร้อยละ 50 ทั้งๆ ที่ยังไม่ได้แยกประเภทอื่น เอาแค่ขยะที่ขายได้และทำปุ๋ย นี่คือผลสำเร็จที่เกิดขึ้นจากความร่วมมือของประชาชนในท้องถิ่น โดยเทศบาลเป็นผู้ให้การสนับสนุนและกระตุ้นให้เกิดแรงจูงใจในการปฏิบัติ

เทศบาลนครลำพูน
เทศบาลเมืองลำพูนเองก็ประสบปัญหาการจัดการขยะมูลฝอยเช่นเดียวกับเทศบาลอื่นๆ ไม่ว่าจะเป็นปริมาณขยะมูลฝอยที่เพิ่มขึ้น และพื้นที่ในการฝังกลบเต็มอย่างรวดเร็ว อีกทั้งยังมีปัญหาในด้านงบประมาณที่ต้องใช้ในการเก็บขน และกำจัดขยะที่มีจำนวนค่อนข้างสูง ถึงตันละ 480-520 บาท ซึ่งท่านนายก เทศมนตรีเมืองลำพูน (นายประภัสร์ ภู่เจริญ) ได้กล่าวโดยสรุปว่า เทศบาลเมืองลำพูนมีความคิดที่จะลดปริมาณขยะมูลฝอย สิ่งสำคัญที่สุด คือจะลดได้ยังไงและคุ้มค่าใช้จ่าย เทศบาลจึงได้หันมาใช้แนวทางการดำเนินงานเช่นเดียวกับเทศบาลนครพิษณุโลก

โดยจัดให้มีการรณรงค์ประชาสัมพันธ์ จัดทำระบบการคัดแยกขยะมูลฝอย 4 ประเภท คือ ขยะรีไซเคิล ขยะอินทรีย์ ขยะทั่วไป และขยะอันตราย โดย 3 ประเภทแรก เทศบาลแจกถังขยะ 3 ใบ ให้ชาวบ้านแต่ละบ้านสำหรับแยกขยะให้เทศบาลเก็บ ส่วนประเภทสุดท้ายเทศบาลจะจัดวางถังขยะในจุดที่สำคัญๆ ที่มีความต้องการถังขยะอันตราย แล้วเทศบาลจะเป็นผู้ทำการเก็บขนไปดำเนินการต่อไป นอกจากนี้ยังมีการสร้างองค์กรในโรงเรียนโดยตั้งเป็น กองทุนในการรับซื้อขยะรีไซเคิลจากเด็กๆ ในโรงเรียน ซึ่งเงินที่เด็กได้จะเป็นเงินอาหารกลางวัน หรือเงินออมของเด็ก ขยะที่รวบรวมได้ทั้งหมดเทศบาลจะนำไปขาย เพื่อนำมาใช้ ในการจัดการขยะมูลฝอยที่เหลือและดำเนินงานด้านอื่นๆ ต่อไป และต่อมากองทุนดังกล่าวได้พัฒนาเป็นธนาคารขยะคล้ายๆ กับที่พิษณุโลกและทางโรงเรียนก็รับภาระรวบรวมนำขยะรีไซเคิลไปขายเองสำหรับความร่วมมือภายในชุมชนนั้น เทศบาลเมืองลำพูนได้ใช้หลักการสร้างจิตสำนึกให้กับเด็กนักเรียน ครู ประธานชุมชน ชาวบ้าน รวมทั้งการจัดฝึกอบรมเด็ก เยาวชน ผู้ปกครองทุกท่าน ให้ทราบถึงกรรมวิธีการแยกขยะ ลดปริมาณขยะที่สามารถปฏิบัติเองได้อย่างง่ายๆ

ส่วนการจัดการขยะอินทรีย์นั้น เทศบาลได้ร่วมมือกับสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย (วท.) และรัฐบาลญี่ปุ่น โดยการนำขยะอินทรีย์มาบดเป็นชิ้นเล็กๆ แล้วผสมกับสารเร่ง Effective Microorganism (EM) หมักเป็นปุ๋ยอินทรีย์ ภายในเวลา 15 วัน ซึ่งใช้เวลาน้อยกว่าการหมักทำปุ๋ยที่เทศบาลนครพิษณุโลกดำเนินการ จากนั้นนำปุ๋ยหมักบรรจุถุงแล้วขายให้แก่เกษตรกรสวนลำใย กิโลกรัมละ 2 บาท นอกจากนี้เทศบาลเมืองลำพูนได้ร่วมกับ วท. และกรมควบคุมมลพิษ ทำโครงการสาธิตการจัดการผักตบชวา และขยะมูลฝอยในรูปแบบปุ๋ยอินทรีย์อย่างยั่งยืน โดยผลิตปุ๋ยหมักจากขยะอินทรีย์บางส่วนและจากผักตบชวาที่เก็บรวบรวมได้จากแม่น้ำกวง โดยขยะอินทรีย์และผักตบชวาต้องผ่านขั้นตอนการบด ย่อย สับ ก่อนนำสู่สายพานลำเลียงส่งไปยังเครื่องไซโลที่ประดิษฐ์ขึ้นโดย วท. เป็นเครื่องมือในการผลิตปุ๋ยหมัก ซึ่งผลการดำเนินงานที่ผ่านมาทั้งหมด ทำให้ปริมาณขยะในปี 2539 จำนวน 18 ตัน/วัน ลดลงเหลือเพียง 9 ตัน/วัน ในปี 2543 และทางเทศบาลเมืองลำพูนก็ได้ตั้งเป้าหมายในปี 2544 ไว้ว่าจะลดเหลือเพียง 6 ตัน/วัน เท่านั้น

เทศบาลนครระยอง
เทศบาลนครระยอง เป็นเทศบาลอีกแห่งหนึ่งที่มีปัญหาในเรื่องการจัดการขยะมูลฝอยเช่นกัน ซึ่ง ท่านนายกเทศมนตรีนครระยอง (นายสุรพงษ์ ภู่ธนะพิบูล) ได้กล่าวถึงว่า เทศบาลเองก็มีแนวคิดในการแก้ไขปัญหาด้วยการดำเนินงานลดและใช้ประโยชน์ของเสียอยู่แล้ว จึงได้นำแนวทางนี้ไปใช้ในชุมชน ซึ่งเริ่มแรกได้ขอรับการสนับสนุนงบประมาณจากกระทรวง วิทยาศาสตร์ฯ จัดทำโครงการรณรงค์ประชาสัมพันธ์ ให้ประชาชนได้ตระหนักถึงปัญหาขยะมูลฝอย แต่ไม่ค่อยประสบผลสำเร็จ เนื่องจากเป็นการดำเนินการที่ ไม่พร้อมเพรียง มีการรณรงค์แต่ไม่มีการปฏิบัติ ต่อมา จึงได้ใช้แนวทางที่ว่าการมีแรงจูงใจที่ดีย่อมเกิดการปฏิบัติ ดังนั้นเมื่อได้รับงบประมาณสนับสนุน จำนวน 25,000 บาท จากโครงการจัดการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) เทศบาลจึงจัดทำ โครงการขยะแลกไข่ขึ้นมา โดยการนำเงินไปซื้อไข่มาแลกขยะในชุมชน ประชาชนให้ความร่วมมือเป็นอย่างดี โครงการนี้ได้ดำเนินงานในทุกชุมชน
ในเขตเทศบาล ซึ่งก็ได้ผลดีเงินต้นทุนยังคงอยู่กำไร ก็ได้ ถือว่าเป็นผลสำเร็จที่น่าพอใจในระดับหนึ่ง สิ่งที่ประสบผลสำเร็จอีกอย่างก็คือ การทำธนาคารขยะในโรงเรียน โดยมีโรงเรียนเทศบาลวัดปากน้ำเป็นโรงเรียนนำร่อง ซึ่งก็ได้รับความร่วมมือเป็นอย่างดีทั้งเด็ก นักเรียนและผู้ปกครอง จึงได้ขยายผลไปยังโรงเรียนอื่นๆ อีกต่อไป นอกจากนี้เทศบาลก็ยังได้ส่งเสริมให้ชุมชนมีการนำขยะอินทรีย์มาทำปุ๋ย ครัวเรือน และจำหน่ายให้แก่ผู้ที่ต้องการซื้อต่อไปด้วยและสิ่งหนึ่งที่เทศบาลภาคภูมิใจมากก็คือ ได้ริเริ่มตั้งคณะทำงานเฉพาะกิจด้านสิ่งแวดล้อม (Ad hoc team) ซึ่งเป็นอาสาสมัครไม่มีเงินเดือน จำนวน 20 คน ทำหน้าที่เป็นตัวกลางประสานความเข้าใจระหว่างเทศบาลและประชาชน รวมทั้ง ร่วมทำกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมกับประชาชนซึ่งจากผลการดำเนินงานที่ผ่านมาทั้งหมด พบว่า จากเดิมปริมาณขยะในปี 2541 จำนวน 88 ตัน/วัน ลดลงเหลือเพียง 78 ตัน/วัน ในปี 2543 และมีแนวโน้มจะลดขยะลงมา ได้อีก

ผลสำเร็จในการลดปริมาณขยะที่เกิดขึ้น ในเทศบาลดังกล่าวข้างต้นได้ก่อให้เกิดต้นแบบการลดปริมาณขยะของเทศบาลและชุมชนอื่นๆ เช่น ธนาคารขยะ การหมักทำปุ๋ยทั้งที่มีการเติมสารเร่ง (EM) หรือไม่มีการเติมสารเร่ง (EM) กิจกรรมขยะแลกไข่ และ คณะทำงานเฉพาะกิจด้านสิ่งแวดล้อมซึ่งมีผลให้ เทศบาลและชุมชนต่างๆ ที่นำรูปแบบข้างต้นไปดำเนินการสามารถลดขยะได้ถึงร้อยละ 20-50 ได้แก่ เทศบาลตำบลด่านขุนทด เมืองพัทยา ชุมชน สุขสันต์ 26 และชุมชนวัดกลาง (เขตบางกะปิ) เป็นต้น

Source: 1.Waste and Hazardous Substance Management Bureau, Pollution Control Department 2.เทศบาลนครพิษณุโลก จ.พิษณุโลก 3.เทศบาลเมืองลำพูน จ. ลำพูน 4.เทศบาลนครระยอง จ.ระยอง More Information: Publications:- Success Stories about Pollution Management (in Thai)