ความสำเร็จในการจัดการมลพิษของประเทศไทย

ความสำเร็จของการจัดการสิ่งแวดล้อมชุมชนบนฐานการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม

กล่าวได้ว่าความเสื่อมโทรมทางเศรษฐกิจและสังคมเป็นบ่อเกิดของปัญหาสิ่งแวดล้อมที่มีความสำคัญอย่างยิ่งยวด สิ่งแวดล้อมจะดีได้ก็ต่อเมื่อประชาชนอยู่ดีกินดี หากเศรษฐกิจและสังคมย่ำแย่ การทำให้สิ่งแวดล้อมดีแต่เพียงอย่างเดียวก็คงไม่มีทางสำเร็จได้

ในปี 2543 ธนาคารโลก ได้ร่วมกับ กรมควบคุมมลพิษ ดำเนินโครงการนำร่องในการแก้ไขปัญหาความยากจนและ ปรับปรุงสิ่งแวดล้อมของชุมชน โดยให้การสนับสนุนเงินจำนวน 9.75 ล้านบาท เพื่อดำเนินโครงการ โดยหวังว่าแนวคิดในการพัฒนาชุมชนและสังคมให้มีพื้นฐานเศรษฐกิจที่ดี จะนำไปสู่การปรับปรุง สิ่งแวดล้อมของชุมชน พร้อมกับได้ คัดเลือกชุมชนนำร่องจาก 4 พื้นที่ ได้แก่ เทศบาลนครพิษณุโลก เทศบาลนครสงขลา เทศบาลนครนครราชสีมา และจังหวัดนนทบุรี พื้นที่ละ 3 ชุมชน มี โครงการรวมทั้งสิ้น 31 โครงการ เป็นโครงการของเทศบาลนครพิษณุโลก 9 โครงการ เทศบาลนครสงขลา 6 โครงการ เทศบาลนครนครราชสีมา 9 โครงการ จังหวัดนนทบุรี ในเขตเทศบาลนครนนทบุรี 2 โครงการ เทศบาลนครปากเกร็ด 2 โครงการ และองค์การบริหารส่วนตำบลคลองขวาง 3 โครงการ โดยลักษณะโครงการครอบคลุมงานในด้านสิ่งแวดล้อม สุขาภิบาลและประปา การพัฒนาอาชีพ การศึกษา และการบริการชุมชน

โครงการด้านสิ่งแวดล้อม สุขาภิบาลและประปา

  1. โครงการผักปลอดสารพิษ ชุมชนพันปี จ.พิษณุโลก
  2. โครงการผักปลอดภัยจากสารพิษ ชุมชนบ้านบุมะค่า จ.นครราชสีมา
  3. โครงการผักปลอดภัยจากสารพิษ ชุมชนทุ่งสว่าง-ศาลาลอย จ.นครราชสีมา
  4. โครงการจัดการขยะมูลฝอย ชุมชนหลังวัดสามัคคี จ.นครราชสีมา
  5. โครงการธนาคารขยะรีไซเคิล ชุมชนพันปี จ.พิษณุโลก
  6. โครงการบ่อบำบัดน้ำเสียรวมชุมชนหลังวัดสามัคคี จ.นครราชสีมา
  7. โครงการท่อประปาเสริม ชุมชนพันปี จ.พิษณุโลก
  8. โครงการขยายบริการน้ำประปาชุมชน ชุมชนกุโบร์ จ.สงขลา
  9. โครงการขยายบริการน้ำประปาชุมชน ชุมชนศาลาเหลือง จ.สงขลา
  10. โครงการระบบระบายน้ำ ชุมชนดีอินทร์พัฒนา จ.พิษณุโลก
  11. โครงการงานปรับปรุงพื้นที่ คสล.และทางระบายน้ำตลาดสด ชุมชนกุโบร์ จ.สงขลา

โครงการด้านการพัฒนาอาชีพ

  1. โครงการตัดเย็บเสื้อผ้าและตัดผมชาย ชุมชนศาลาเหลือง จ.สงขลา
  2. โครงการส่งเสริมอาชีพตัดเย็บเสื้อผ้า ชุมชนบ้านคลองขุนศรี จ.นนทบุรี
  3. โครงการผลิตดอกไม้จันทน์และของชำร่วยในงานพิธี ชุมชนหลังวัดสามัคคี จ.นครราชสีมา
  4. โครงการเลี้ยงสัตว์ปีก ชุมชนบุมะค่า จ.นครราชสีมา
  5. โครงการเลี้ยงสัตว์ปีก ชุมชนทุ่งสว่าง-ศาลาลอย จ.นครราชสีมา
  6. โครงการเลี้ยงปลา ชุมชนบุมะค่า จ.นครราชสีมา
  7. โครงการเลี้ยงปลา ชุมชนทุ่งสว่าง-ศาลาลอย จ.นครราชสีมา
  8. โครงการจัดตั้งศูนย์ผลิตพันธุ์ปลา ชุมชนบ้านคลองขุนศรี จ.นนทบุรี
  9. โครงการศูนย์ฝึกอบรมวิชาชีพสำหรับกลุ่มแม่บ้านและสตรี ชุมชนวัดปากน้ำ/วัดเขมา/วัดพลับพลา จ.นนทบุรี
  10. โครงการจัดตั้งศูนย์ส่งเสริมอาชีพสำหรับกลุ่มสตรีและผู้ว่างงาน ชุมชนบ้านใหม่ จ.นนทบุรี
  11. โครงการร้านค้าชุมชน ชุมชนสระสองพี่น้อง จ.พิษณุโลก
  12. โครงการตลาดนัดชุมชน ชุมชนพันปี จ.พิษณุโลก

โครงการด้านการศึกษา

  1. โครงการห้องสมุดชุมชน ชุมชนพันปี จ.พิษณุโลก
  2. โครงการลานธรรมะ ชุมชนพันปี จ.พิษณุโลก โครงการด้านการบริการชุมชน
  3. โครงการลานกีฬา ชุมชนพันปี จ.พิษณุโลก
  4. โครงการพัฒนาสนามกีฬา ชุมชนบ่อนวัวเก่า จ.สงขลา
  5. โครงการสนามกีฬา ชุมชนบ้านคลองขุนศรี จ.นนทบุรี
  6. โครงการสวนหย่อม ชุมชนบ้านใหม่ จ.นนทบุรี
  7. โครงการงานปรับปรุงศูนย์พัฒนาเด็กเล็กชุมชนบ่อนวัวเก่า จ.สงขลา
  8. โครงการปรับปรุงศูนย์พัฒนาเด็กเล็กชุมชนวัดปากน้ำ/วัดเขมา/วัดพลับพลา จ.นนทบุรี

การดำเนินโครงการปรับปรุงสิ่งแวดล้อมชุมชนนี้ เป็นการดำเนินงานที่แตกต่างจากโครงการพัฒนาอื่นๆ ของรัฐโดยสิ้นเชิง ทั้งนี้ชุมชนจะเป็นผู้กำหนดโครงการด้วยตนเอง ตามสถานภาพปัญหาสิ่งแวดล้อม และปัญหาต่างๆ ของชุมชน โดยอิงอยู่บนพื้นฐานของสภาพเศรษฐกิจและสังคมในชุมชนเป็นหลัก ส่วนการบริหารโครงการนั้น ชุมชนจะร่วมกันดำเนินงานโดยมีผู้นำชุมชนเป็นแกนหลัก และมีหน่วยงานภาครัฐทั้งจากเทศบาลและ กรมควบคุมมลพิษ เป็นพี่เลี้ยงในการบริหารงานโครงการ

โครงการที่เกิดขึ้นหลายโครงการ นอกจากจะช่วยแก้ไขปัญหาและตอบสนองความต้องการให้แก่ชุมชนแล้ว ยังส่งผลให้ชุมชนและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นได้ประสานความร่วมมือกันในการดำเนินโครงการจนสัมฤทธิ์ผล และชุมชนยังได้เรียนรู้กระบวนการและวิธีการทำงานในระบบราชการ และร่วมกันขจัดปัญหาเพื่อให้โครงการบรรลุเป้าหมาย อีกทั้งยังเกิดผลตอบแทนในรูปรายได้ เช่น โครงการผักปลอดสารพิษ ชุมชนวัดพันปี (พิษณุโลก) ชุมชนบ้านบุมะค่า และชุมชนทุ่งสว่าง-ศาลาลอย (นครราชสีมา) โครงการร้านค้าชุมชน ชุมชนสระสองพี่น้อง (พิษณุโลก) โครงการตัดเย็บเสื้อผ้า ชุมชนศาลาเหลือง (สงขลา) และโครงการผลิตดอกไม้จันทน์ ชุมชนหลังวัดสามัคคี (นครราชสีมา) ฯลฯ และรายได้ส่วนหนึ่งยังได้แบ่งให้กับชุมชนเพื่อใช้ในการพัฒนาและปรับปรุงสิ่งแวดล้อมภายในชุมชน เช่น โครงการธนาคารขยะ ของชุมชนวัดพันปี (พิษณุโลก) นำเงินจากรายได้ส่วนหนึ่งมาใช้พัฒนาชุมชนและโรงเรียน เช่น จัดซื้ออุปกรณ์กีฬา ให้ทุนการศึกษาแก่เด็กภายในชุมชน โครงการร้านค้าชุมชน ของชุมชนสระสองพี่น้อง (พิษณุโลก) จัดสรรเงินส่วนหนึ่งมาซื้อถังขยะรองรับขยะที่แยกแล้วของชุมชน เป็นต้น

หากพิจารณาจากหลายๆ โครงการที่เกิดขึ้นอาจไม่สื่อให้เห็นเท่าไรนักว่ามีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับการจัดการสิ่งแวดล้อมชุมชนอย่างไร แต่เมื่อพิจารณาดูผลสำเร็จของโครงการที่เกิดขึ้นแล้ว ก็จะพบว่าล้วนแล้วแต่เกี่ยวเนื่องไปถึงการจัดการสิ่งแวดล้อมทั้งสิ้น จากการสร้างรายได้ การให้ความรู้ และที่สำคัญที่สุดคือเกิดการพบปะสังสรรค์กันของคนภายในชุมชน ทำให้เกิดการสร้างสรรงานและปรับปรุงคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ของคนในชุมชน ส่งผลถึงสภาพแวดล้อมและสังคมที่ดีขึ้น ตัวอย่างเช่น โครงการลานธรรมะชุมชนพันปี จ.พิษณุโลก ได้ทำให้เกิดการรวมตัวของคนในวัยต่างๆ ทั้งผู้สูงอายุและเด็ก และกลายเป็นกิจกรรมในด้านการรักษาความสะอาด และปรับปรุงสภาพสิ่งแวดล้อมของชุมชนที่มีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้ยังเกิดนวัตกรรม และความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ของชุมชนที่มีต่อสิ่งแวดล้อม เช่น โครงการผลิตดอกไม้จันทน์ ของชุมชนหลังวัดสามัคคี (นครราชสีมา) ได้นำของเหลือใช้มารีไซเคิล เช่น กระดาษเหลือใช้มาเป็นวัตถุดิบในการผลิตดอกไม้จันทน์ โครงการร้านค้าชุมชน ชุมชนสระสองพี่น้อง (พิษณุโลก) นำกล่องของ เศษกระดาษ หรือขวดเหลือใช้ส่งให้กับสมาชิกเพื่อใช้ประดิษฐ์เป็นของใช้ต่างๆ เช่น ตะกร้า แจกัน เป็นต้น

จากการดำเนินโครงการปรับปรุงสิ่งแวดล้อมชุมชนข้างต้น จะเห็นได้ว่าการจะพัฒนาปรับปรุงสิ่งแวดล้อมของชุมชนให้ประสบผลสำเร็จได้นั้น เป็นเรื่องที่ทำได้ยากหากมีการดำเนินการด้านสิ่งแวดล้อมแต่เพียงอย่างเดียว แต่ถ้าดำเนินการควบคู่ไปกับการพัฒนาเศรษฐกิจของชุมชนเพื่อให้คนในชุมชนสามารถใช้ชีวิตอยู่ได้โดยไม่เดือดร้อน สามารถเลี้ยงตัวเองและครอบครัวได้แล้ว คนในชุมชนก็จะให้ความสำคัญกับปัญหาต่างๆ รอบตัวมากขึ้น ทั้งที่เป็นปัญหาสังคม และสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในชุมชน

นางเปรมฤดี ชามพูนท นายกเทศมนตรีนครพิษณุโลก กล่าวถึงโครงการไว้ว่า "โครงการนี้ก่อให้เกิดประโยชน์ต่อชุมชนเป็นอย่างยิ่ง เนื่องจากเป็นโครงการที่ช่วยแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมชุมชน และเป็นโครงการที่ก่อให้เกิดประโยชน์ในการแก้ไขปัญหาต่อการพัฒนา เพื่อนำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน ซึ่งผลของการดำเนินกิจกรรมต่างๆ สามารถลงไปสู่ประชาชนโดยตรง ในการดำเนินงานได้เน้นการมีส่วนร่วมของประชาชนเป็นหลัก ตั้งแต่ร่วมคิด ร่วมทำ ร่วมเป็นเจ้าของ และช่วยให้ประชาชนสามารถเผชิญปัญหาและแก้ไขปัญหาต่างๆ ด้วยตนเอง และยังช่วยในการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนอย่างแท้จริง เพราะเป็นโครงการที่ชุมชนมีส่วนร่วมในการดำเนินงานทุกขั้นตอน ทำให้ความเป็นอยู่ และคุณภาพชีวิตของประชาชนในชุมชนดีขึ้น"

นอกจากนี้ผู้นำชุมชนที่ได้ร่วมโครงการต่างให้ความเห็นเป็นหนึ่งเดียวกันว่า "โครงการปรับปรุงสิ่งแวดล้อมชุมชนนี้ให้ผลประโยชน์กับประชาชนในชุมชนโดยตรง และเป็นโครงการที่เห็นผลเป็นรูปธรรมชัดเจนทำให้สภาพความเป็นอยู่ของชุมชนดีขึ้น ประชาชนรู้จักวิธีการทำงานร่วมกับรัฐ และเห็นคุณประโยชน์ของการสร้างงาน สร้างรายได้ เพื่อพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อมภายในชุมชน"

ผลจากการดำเนินโครงการดังกล่าวย่อมเป็นสิ่งยืนยันที่ชัดเจนว่า ความสำเร็จของการพัฒนาสิ่งแวดล้อมในชุมชนที่เกิดขึ้นนี้อยู่บนพื้นฐานความสำเร็จของการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของชุมชนอย่างแท้จริง และทั้ง 3 ส่วนนี้จะต้องดำเนินการควบคู่ไป ไม่สามารถละทิ้งสิ่งหนึ่งสิ่งใดออกไปได้


ข้อมูล ณ วันที่ 24 ธันวาคม 2545
แหล่งข้อมูล : 1. กองยุทธศาสตร์และแผนงาน กรมควบคุมมลพิษ
2. รายงานการศึกษาโครงการปรับปรุงสิ่งแวดล้อมชุมชน กรมควบคุมมลพิษ, 2544
ข้อมูลที่เกี่ยวข้อง : สิ่งพิมพ์:- กรณีความสำเร็จของการจัดการมลพิษ



กรมควบคุมมลพิษ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม